سلمان، یار ملائک و صاحب علم اول و آخر_دانشجو

به نقل از دانشجو، سلمان فارسی از صحابه گرانقدر پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله و یاران وفادار امیر مؤمنان علیه‌السلام به شمار می‌آید. بر پایه نظر برخی محققان، انتساب او به منطقه جِی اصفهان معتبرتر است؛ شواهدی همانند برگشت سلمان به آن منطقه بعد از فتح اصفهان توسط مسلمانان و ساخت مسجد در آنجا نیز این نظریه را تحکیم می‌کند. منبع های تاریخی پافشاری دارند که سلمان هیچ زمان مشرک یا کافر نبوده و مدام برای خداوند متعال سجده می‌کرده است. او بعد از غزوه خندق، در همه جنگ‌های پیامبر اسلام شرکت داشت و نقش فعالی ایفا کرد؛ از جمله نظر حفر خندق در جنگ احزاب و منفعت گیری از منجنیق در جنگ طائف.

یکی از عمل های ارزشمندی هم که مرکز سیمافیلمِ سازمان صداوسیما به آن مبادرت کرده، تشکیل سریال «سلمان فارسی» است. این سریال به نویسندگی و کارگردانی داوود میرباقری و تهیه‌کنندگی حسین طاهری، در ژانر درام تاریخی ساخته شده و در سه فصل به زندگی یار ایرانی پیامبر اسلام می‌پردازد. داستان در دوره‌های گوناگون تاریخی شامل دوران ایران ساسانی، امپراتوری بیزانس و حجاز صدر اسلام روایت می‌شود و تا اتفاق غدیر خم ادامه دارد. اگرچه این سریال به زندگی سلمان فارسی از نگاه تاریخی می‌پردازد، اما امیدواریم که به جنبه‌های معنوی این یار بزرگوار خاتم‌الأنبیاء (ص) و همراه وفادار امیر مؤمنان علیه‌السلام نیز دقت اختصاصی‌ای شود. شخصیت سلمان نه تنها به علت رویدادهای تاریخی، بلکه به علت عمق معنوی او ماندگار شده است.

اما مقامات سلمان فارسی مطابق احادیث ائمه علیهم‌السلام در دو دسته قرار دارند: ۱. محدَّث بودن ۲. عالم بودن.

الف) محدث بودن
محدَّث بر وزن مفعول، در کلمه دینی به فردی اطلاق می‌شود که ملائک با او از غیب سخن بگویید می‌کنند. در روایت امام صادق (ع) در تعریف محدث آمده است: «وَ أَمَّا الْمُحَدَّثُ فَهُوَ الَّذِی یَسْمَعُ کَلَامَ الْمَلَکِ وَ لَا یَرَى وَ لَا یَأْتِیهِ فِی الْمَنَام‌»؛ یعنی محدث، فردی است که سخن مَلک را می‌شنود، اما او را نمی‌بیند و در خوابش هم نمی‌آید. این مقام طبق معمولً برای انبیاء و اوصیاء است، اما روایات معتبر ما حکایت از آن دارد که خداوند به واسطه پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله این مقام را به سلمان نیز عطا کرد.

۱. عَنْ زُرَارَهَ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ عَلَیْهِ السَّلاَمُ قَالَ: کَانَ عَلِیٌّ عَلَیْهِ السَّلاَمُ مُحَدَّثاً وَ کَانَ سَلْمَانُ مُحَدَّثاً؛  زراره از امام باقر علیه‌السلام نقل کرده است که فرمود: علی علیه‌السلام، مُحَدَّث می بود و سلمان نیز مُحَدَّث می بود.»

۲. حَمَّادٍ اَلْمَرْوَزِیِّ عَنِ اَلصَّادِقِ عَلَیْهِ السَّلاَمُ: أَنَّهُ قَالَ فِی اَلْخَبَرِ اَلَّذِی رُوِیَ فِیهِ: أَنَّ سَلْمَانَ کَانَ مُحَدَّثاً قَالَ: إِنَّهُ کَانَ مُحَدَّثاً عَنْ إِمَامِهِ لاَ عَنْ رَبِّهِ لِأَنَّهُ لاَ یُحَدِّثُ عَنِ اَللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ إِلاَّ اَلْحُجَّهُ؛ یعنی حَمّاد مَروزی از امام صادق علیه‌السلام نقل کرده است که در خبر آمده: سلمان، مُحَدَّث می بود. امام صادق علیه‌السلام فرمودند: او مُحَدَّث می بود از سوی امام خود، نه از سوی خداوند، چون تنها حجت الهی است که از جانب خداوند سخن می‌گوید.

۳.  عَنِ اَلْحُسَیْنِ بْنِ اَلْمُخْتَارِ عَنْ أَبِی بَصِیرٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اَللَّهِ عَلَیْهِ السَّلاَمُ قَالَ: کَانَ وَ اَللَّهِ عَلِیٌّ عَلَیْهِ السَّلاَمُ مُحَدَّثاً وَ کَانَ سَلْمَانُ مُحَدَّثاً قُلْتُ اِشْرَحْ لِی قَالَ یَبْعَثُ اَللَّهُ إِلَیْهِ مَلَکاً یَنْقُرُ فِی أُذُنَیْهِ یَقُولُ کَیْتَ وَ کَیْتَ.
حسین بن مختار از ابی بصیر نقل کرده است که امام صادق علیه‌السلام فرمود: به خدا سوگند، علی علیه‌السلام مُحَدَّث می بود و سلمان نیز مُحَدَّث می بود. گفتم: لطفاً توضیح دهید. امام فرمود: خداوند فرشته‌ای را به سوی او می‌فرستد که در گوش‌های او نقره می‌زند و می‌گوید: این چنین و چنان.

۴. مُحَمَّدِ بْنِ سِنَانٍ عَنِ اَلْحَسَنِ بْنِ مَنْصُورٍ قَالَ: قُلْتُ لِلصَّادِقِ عَلَیْهِ السَّلاَمُ أَ کَانَ سَلْمَانُ مُحَدَّثاً قَالَ نَعَمْ قُلْتُ مَنْ یُحَدِّثُهُ قَالَ مَلَکٌ کَرِیمٌ قُلْتُ فَإِذَا کَانَ سَلْمَانُ کَذَا فَصَاحِبُهُ أَیُّ شَیْءٍ هُوَ قَالَ أَقْبِلْ عَلَى شَأْنِکَ.
محمد بن سنان از حسن بن منصور نقل کرده است که او گفت: به امام صادق علیه‌السلام گفتم: آیا سلمان مُحَدَّث می بود؟ امام جواب دادند: بله. گفتم: چه فردی به او مُحَدَّث می‌کرد؟ امام فرمودند: مَلکی کریم. گفتم: بعد اگر سلمان این چنین باشد، بعد حالت صاحب او (امام علی علیه‌السلام) چطور است؟ امام فرمود: به امور خود بپرداز.

ب) علم و حکمت:

یکی دیگر از مقاماتی که خداوند به سلمان فارسی موهبت کرد، علم و حکمت است. روایات ما گویای آن است که ایشان علم اول و آخر را داشت و نیز در حکمت به اندازه لقمان حکیم پیش رفت.

۱. پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله فرمود  سَلْمَانُ بَحْرٌ لاَ یُنْزَفُ وَ کَنْزٌ لاَ یَنْفَدُ؛ سَلْمَانُ مِنَّا أَهْلَ اَلْبَیْتِ سَلْسَلٌ یَمْنَحُ اَلْحِکْمَهَ وَ یُؤْتِی اَلْبُرْهَانَ.
سلمان دریاست که ته نمی‌کشد و گنجی است که همه نمی‌شود. سلمان از ما اهل بیت است، سلسله‌ای که حکمت را عطا می‌کند و برهان را می‌دهد.

۲. امیرالمؤمنین علیه‌السلام: عُلِّمَ عِلْمَ اَلْأَوَّلِ وَ اَلْعِلْمَ اَلْآخِرَ ذَلِکَ بَحْرٌ لاَ یُنْزَفُ هُوَ مِنَّا أَهْلَ اَلْبَیْتِ؛ یعنی علم اول و آخر به او آموزش داده شد و او گنجی است که همه نمی‌شود. سلمان از ما اهل بیت است.

۳.  اَلْفُضَیْلِ بْنِ یَسَارٍ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ عَلَیْهِ السَّلاَمُ قَالَ: قَالَ لِی تَرْوِی مَا یَرْوِی اَلنَّاسُ أَنَّ عَلِیّاً عَلَیْهِ السَّلاَمُ قَالَ فِی سَلْمَانَ أَدْرَکَ عَلِمَ اَلْأَوَّلِ وَ عِلْمَ اَلْآخِرِ قُلْتُ نَعَمْ قَالَ فَهَلْ تَدْرِی مَا عَنَى قَالَ قُلْتُ یَعْنِی عِلْمَ بَنِی إِسْرَائِیلَ وَ عِلْمَ اَلنَّبِیِّ صَلَّى اَللَّهُ عَلَیْهِ وَ آلِهِ قَالَ فَقَالَ لَیْسَ هَکَذَا وَ لَکِنْ عِلْمَ اَلنَّبِیِّ صَلَّى اَللَّهُ عَلَیْهِ وَ آلِهِ وَ عِلْمَ عَلِیٍّ عَلَیْهِ السَّلاَمُ وَ أَمْرَ اَلنَّبِیِّ صَلَّى اَللَّهُ عَلَیْهِ وَ آلِهِ وَ أَمْرَ عَلِیٍّ صَلَوَاتُ اَللَّهِ عَلَیْهِمَا.
فضیل بن یسار از امام باقر علیه‌السلام نقل کرده است که امام فرمود: به من انها گفتند که مردم روایت می‌کنند که علی علیه‌السلام درمورد سلمان حرف های است: “سلمان علم نخستین و علم آخرین را فهمیدن کرده است.” گفتم: بله. امام فرمود: آیا می‌دانی خواسته از این سخن چیست؟ گفتم: یعنی علم بنی‌اسرائیل و علم پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و آله. امام فرمود: این‌گونه نیست، بلکه خواسته علم پیامبر صلی‌الله‌علیه‌وآله و علم علی علیه‌السلام و امر پیامبر صلی‌الله‌علیه‌وآله و امر علی علیه‌السلام است.»

 ۴. ابن الکوّاء که بعدها از رهبران خوارج شد،‌ در خلال جنگ صفین می‌گوید … سپس به علی علیه السلام گفتم: “درمورد سلمان فارسی بفرمایید. ” امام فرمود: بَخْ بَخْ سَلْمَانُ مِنَّا أَهْلَ اَلْبَیْتِ وَ مَنْ لَکُمْ بِمِثْلِ لُقْمَانَ اَلْحَکِیمِ عَلِمَ عِلْمَ اَلْأَوَّلِ وَ اَلْآخِرِ ؛ “آفرین بر سلمان؛ سلمان از ما اهل بیت است و همانند لقمان حکیم است. او علم نخستین و علم آخرین را دارا می بود.”

با وجود همه این مقاماتی که سلمان داشت، هیچ گاه از آنان سخن نگفت و فخر نفروخت و بلکه سلمان را با تبعیت و اطاعت از خاتم الأنبیاء و سر سپردگی به امیر مؤمنان و اخلاق حسنه‌ی وی می‌شناختند. نقل است منصور بن بزرج از امام صادق علیه‌السلام سوال کرد: چه مقدار از شما می‌شنوم که سلمان فارسی را نام می‌برید؟ حضرت فرمود: نگو سلمان فارسی، بگو سلمان محمدی. می‌دانی چرا زیاد نام سلمان را می بریم؟
عرض کردم‌: نه نمی دانم. فرمود: برای سه ویژگی:

۱. خواسته امیرالمؤمنین را بر خواسته خود مقدم می‌داشت.
۲. محرومان و فقرا را دوست داشته و بر ثروتمندان ترجیح می‌داد.
۳. علم و عالمان را گرامی می‌داشت.
سلمان، عبد صالح خدا، حنیف و مسلمان می بود و از مشرکین نبوده است.

همه اینها گوشه‌ای از شخصیت معنوی سلمان است که اگر به عکس کشیده شود، موجبات تحکیم جنبه‌های تربیتی فیلم را فراهم می‌کند.

انتهای‌مطلب/