بازنمایی ناقص رسانه عامل تحقیرِ «خانه داری» است_دانشجو

این مسئله مهمی است که اکثریت زنان ما خانه‌دار می باشند و عموم آنها از قشر جوان جامعه‌اند و تحصیلات عالی دارند. مادرهای ما یا همسن‌های ما کمتر دانشگاه می‌رفتند. ولی برای جوانان امروز روتین زندگی روزمره شده که حتماً سپس از مدرسه به دانشگاه بروند. به این علت زنان جوانان در سال‌های تازه زیاد تر به آموزش و تحصیلات عالی رو آورده‌اند؛ اکنون حداقل در مقطع لیسانس ولی بالاتر از آن را هم دارند. به این علت هنگامی ما می‌دانیم زنان خانه‌داری می باشند که تحصیلات دانشگاهی دارند؛ انتظار داریم که آنها اهل مطالعه باشند، اهل فعالیت‌های اجتماعی باشند، اهل گسترش دادن ربط‌های اجتماعی خودشان باشند، در کارهای خیریه فعالیت داشته باشند، کارهای مختلفی را در خارج از محیط خانه انجام بدهند که یقیناً لزوماً درآمدزا نیست. ولی معنی‌اش این نیست که نسبت به سرنوشت جامعه خود بی‌اعتنا می باشند، حیات اجتماعی جامعه برایشان مهم است. این چنین انتظار می‌رود در داخل خانه هم نوع همسری و مادری و روابط خویشاوندی‌شان به شکل فرد دیگر باشد. نوع گسترده‌تر، کیفی‌تر و گسترش یافته‌تری باشد. 

این مسئله مهمی است که اکثریت زنان ما خانه‌دار می باشند و عموم آنها از قشر جوان جامعه‌اند و تحصیلات عالی دارند.

کلیشه‌های زمان قدیم برای مثالً دعوای عروس و مادر شوهر، زمان‌ها است که در حقیقت زندگی معنی خودش را از دست داده است. نمی‌گویم عروس‌ها و مادر شوهرهایی نیستند که دعوا کنند ولی آن کلیشه‌ای که در قبل انگار دعوای بین عروس و مادر شوهر روتین زندگی روزانه می بود، الان دیگر نیست. در زیاد از موارد هم همانند برعکس شدن پدرسالاری به فرزند سالاری، این هم امکان پذیر برعکس شده باشد. به این علت آن کلیشه‌ها مطمئناً در سطح جامعه تحول کرده است‌. اما این تغییرات را از کجا می‌فهمیم؟

درمورد نحوه نمایش زنان خانه‌دار در فیلم‌ها و واقعیتی که در جامعه وجود دارد، اطلاعات زیاد بسیاری در دسترس نیست. ولی به طور جدا جدا از هر کدام از این‌ها اطلاعاتی داریم. خانم حاصلی در آخر‌نامه خودش، پژوهش‌های کیفی و آماری مربوط به زنان خانه‌دار را مطالعه کرده و مجموعاً نتایجی از پژوهش‌های قبل و آمار گرفته است. جمع‌بندی آن‌ها این می‌شود: زنان خانه دار همه انها از کار خانگی ناخشنود می باشند. یعنی با انتخاب خودشان خانه‌داری را انتخاب نکردند.

اکثر زنان خانه‌دار، خانه‌داری را کاری دشوار و زمانبر و پر زحمت می‌دانند که آخر ناپذیر و در انزوا است. این در انزوا بودن زیاد مهم است. یعنی خودشان می‌فهمند که در انزوا می باشند. جامعه و خانواده قدر زحمات آنها را نمی‌داند و از زحمات آنها سپاس نمی‌شود. به این علت خانه‌داری به زنان خانه‌دار، هویت بخشی به معنی مثبتش نمی‌کند. بلکه زیاد تر آنها به علت تحول رویکرد جامعه نسبت به خانه‌داری، حس نارضایتی می‌کنند. رویکرد جامعه هم به خانه‌داری تحول کرده است. جامعه به زنان شاغل ارج بیشتری می‌گذارد تا زنان خانه‌دار.

«خانه‌داری» آخر ناپذیر و در انزواست

برای مثالً یکی از آشنایان ما منشی دکتری می بود. می‌او گفت خانم‌هایی که می‌آمدند و می‌خواستند برایشان پرونده راه اندازی بدهم، هنگامی می‌سوال کردم حالت اشتغالتان چیست؟ آنهایی که شاغل بودند، بلند یا معمولی می‌انها گفتند شاغل. اما آنها که خانه‌دار بودند به من نزدیک می‌شدند و آرام می‌انها گفتند خانه‌دار. یعنی معلوم می بود که خانه‌داری را ضعف خودشان می‌دانستند. زیاد از زمان‌ها یک عده برای ازدواج و بچه‌دار شدن و درگیری‌های خانوادگی، اشتغال را پیگیری نمی‌کنند ولی بعداً پشیمان خواهد شد. در برخی از تحقیق‌ها از زنان خانه‌دار پرسیدند که اگر به قبل برمی‌گشتید و مجدد قرار می بود انتخاب کنید که شاغل باشید یا خانه‌دار چه می‌کردید؟ اغلبشان می‌انها گفتند اگر به قبل برمی‌گشتیم شاغل می‌شدیم.

به این علت یک نارضایتی نسبت به خانه‌داری وجود دارد برای انزوایی که دارد و برای این که جامعه قیمت خانه‌داری را فهمیدن نمی‌کند. به نظر من این که زن خانه‌دار فهمید می‌شود منزوی است، این خودش پیشرفت است. یعنی حالت خودش را می‌تواند به درستی تحلیل کند که در چه شرایطی قرار دارد. دوم این که اعتقاد دارند کارشان به لحاظ اقتصادی اجتماعی به چشم نمی‌آید. و فقط خلاءها و نواقص کارشان دیده می‌شود.

زنان خانه‌داری که روابط همسری خوبی دارند و از زندگیشان راضی می باشند، نگرششان نسبت خانه‌داری مثبت‌تر است. نیمی از زنان متمایل به پرداخت دستمزد در روبه رو خانه‌داری می باشند. یعنی دوست دارند دستمزد بگیرند و آن را کاری واقعی می‌دانند. در حالی که در سالنامه‌های آماری، خانه‌دار‌ها جزو بیکارها شناخته خواهد شد و خانه داری شغل محسوب نمی‌شود.

زنان خانه دار همه انها از کار خانگی ناخشنود می باشند. یعنی با انتخاب خودشان خانه‌داری را انتخاب نکردند. اکثر زنان خانه‌دار، خانه‌داری را کاری دشوار و زمانبر و پر زحمت می‌دانند که آخر ناپذیر و در انزوا است. این در انزوا بودن زیاد مهم است. یعنی خودشان می‌فهمند که در انزوا می باشند. جامعه و خانواده قدر زحمات آنها را نمی‌داند و از زحمات آنها سپاس نمی‌شود. به این علت خانه‌داری به زنان خانه‌دار، هویت بخشی به معنی مثبتش نمی‌کند. بلکه زیاد تر آنها به علت تحول رویکرد جامعه نسبت به خانه‌داری، حس نارضایتی می‌کنند. رویکرد جامعه هم به خانه‌داری تحول کرده است. جامعه به زنان شاغل ارج بیشتری می‌گذارد تا زنان خانه‌دار.

نقطه مشترک دیگر تحقیقات در ایران حاکی از تحول نگرش نسبت به نقش‌های جنسیتی از رویکرد سنتی به رویکردی مدرن است. اشتغال و تحصیلات زنان سهم مهمی در این تحول نگرش داشته است. نسل جوان نسبت به تقسیم کار و شراکت مردان در کارهای خانه دیدگاه مثبت‌تری دارند. یعنی دیگر خانه داری را فقطً ماموریت خودشان نمی‌دانند. حتی اگر خانه‌دار می باشند، معتقد می باشند مردان هم می‌توانند در این عرصه شراکت داشته باشند. اما زنان با سن بالاتر خانه داری را فقطً ماموریت زنان می‌دانند.

 این، آن حرفی است که امروز می‌خواهیم درمورد فیلم و سینما بزنیم. زنان خانه‌دار خودشان می‌دانند در چه شرایطی می باشند یعنی خودآگاهی دارند. همانند قدیم نیست که شماری از مادرهای ما فکر می‌کردند، ما همینطوری به دنیا آمدیم و باید زندگی کنیم و سپس هم از دنیا برویم. یعنی جستوجو هیچ دلیلی نمی‌گشتند. اما زنان خانه‌دار امروز جستوجو علت می‌گردند. برای این که درس خواندند، تحصیل کردند و می‌دانند هر چیزی دلیلی می‌خواهد. زنان جستوجو انگیزه می‌گردند و دغدغه و قضیه دارند.

زنان خانه‌دار گروهی متکثر با سبک زندگی‌های متفاوت می باشند

تسنیم: دیدگاه خانم‌های جوان ما تحول کرده است و زنان خانه‌دار ایرانی هم طیف‌های متکثری دارند.

بله. بر پایه همین پژوهش‌ها که زیاد تر هم کیفی بوده و فقط به بازدید نگرش زنان خانه‌دار پرداخته است و فقطً مقداری نبوده که ویژگی خاصی را به زنان خانه‌دار نسبت بدهد. در همه این تحقیقات با رده‌های گوناگون سنی و تحصیلات گوناگون از زنان روبه رو هستیم که نشان از گوناگونی و پراکندگی این گروه دارد. به نظریه لپاتا که برسیم می‌بینیم: زنان خانه‌دار دیگر یک گروه اشکار با ویژگی‌های معین نیستند. در غرب هم این چنین دوره‌ای طی شده و همه این مسائل نقل شده است. زنان خانه‌دار یک گروه متکثر و متنوع می باشند. برخی‌هایشان اصلاً سواد ندارند. برخی‌هایشان سواد در حد خواندن و نوشتن دارند. زیاد‌هایشان تحصیلات دانشگاهی دارند. برخی‌هایشان اهل مطالعه نیستند. زیاد‌هایشان اهل مطالعه می باشند. برنامه‌های تربیتی تلویزیون و شبکه‌های اجتماعی و سایت‌ها را جستوجو می‌کنند. زیاد‌هایشان در فضای مجازی فعال می باشند.

تلاش زنان خانه‌دار برای معارفه هویت خود ورای کلیشه‌های رسانه‌ای

باز یک تحقیق فرد دیگر می بود که بازنمایی زنان در فضای مجازی را مطالعه کرده می بود. اما به عکس خود زنان کاری نداشت. به اشیایی که در فضای مجازی به نمایش می‌گذاشتند کار داشت. یکی از یافته‌های زیاد دلنشین آن تحقیق، این می بود که زنان خانه‌دار دارند برای خودشان در فضای مجازی هویت می‌سازند. یعنی نشان خواهند داد خانه‌داری آنقدرها که شما فکر می‌کنید بی‌کیفیت و ضعیف و غیرقابل ارج گذاشتن نیست. خانه داری هم یک روش است. آدم می‌تواند خانه‌داری خودش را ارتقاء بدهد و در عین حال از زندگیش لذت ببرد. یعنی می‌تواند انتخابش کند.

زنان خانه‌دار دیگر یک گروه اشکار با ویژگی‌های معین نیستند. در غرب هم این چنین دوره‌ای طی شده و همه این مسائل نقل شده است. زنان خانه‌دار یک گروه متکثر و متنوع می باشند. برخی‌هایشان اصلاً سواد ندارند. برخی‌هایشان سواد در حد خواندن و نوشتن دارند. زیاد‌هایشان تحصیلات دانشگاهی دارند. برخی‌هایشان اهل مطالعه نیستند. زیاد‌هایشان اهل مطالعه می باشند. برنامه‌های تربیتی تلویزیون و شبکه‌های اجتماعی و سایت‌ها را جستوجو می‌کنند. زیاد‌هایشان در فضای مجازی فعال می باشند.

«به همین سادگی» بهترین نمونه برای دیده نشدن زن خانه‌دار

تسنیم: یعنی خودشان تلاش می‌کردند هویتی برای خودشان بسازند و نشان بدهند فعالیت خانه‌داری چه مقدار پیچیدگی، سختی، تنوع و در عین حال جذابیت دارد. جذابیت‌هایش هم همانند خود خانه‌داری آخر ناپذیر است؟ یعنی این گروه از زندگی خود و فعالیت خانه‌داری راضی می باشند؟

بله. این‌ها فرق دارند با آن زنان خانه‌دار کلیشه‌ای که بر پایه نظریه لپاتا حرف های می‌شود زن خانه‌دار محدود که جلوتر در خلال گفتگو درمورد‌اش کامل توضیح می‌دهم. این‌ها خودآگاه می باشند و دارند تلاش می‌کنند زندگی خودشان را انچه که می‌خواهند بسازند و پیش ببرند. اکنون آن تحقیق این را نمی‌او گفت ولی خود من می‌گویم به این خاطر که تعداد بسیاری از این‌ها تحصیل کرده می باشند و می‌دانند که چطور می‌توانند مسیر زندگی‌شان را تعیین کنند. به هر حال این‌ها یافته‌هایی از حقیقت است؛ زنان خانه‌دار می‌خواستند که قدرشان دانسته شود و معتقد بودند قدرشان دانسته نمی‌شود. این قدر دانسته نشدن آنقدر طبیعی و عادی شده که ما اصلاً در زندگیمان نمی‌بینیم. ولی هنگامی عینک فرد دیگر به چشم‌مان بزنیم و به زندگی زنان خانه‌دار و اطرافمان نگاه کنیم، فهمید می‌شویم که چه مقدار دارند تلاش می‌کنند و چه مقدار دیده نمی‌شوند.

در فیلم‌ها بهترین نمونه برای این دیده نشدن، فیلم «به همین سادگی» است که انگار آن زن خانه‌دار نقش لوستر را بازی می‌کند. هیچکس به لوستر نگاه نمی‌کند اما لوستر همه جا را روشن می‌کند. زن خانه‌دار تشبیه شده می بود به لوستری که دیده نمی‌شود ولی به واسطه وجود او، همه جا روشن است. یعنی نقش‌شان مورد قیمت است ولی در عین ارزشمندی دیده نمی‌شود و به آن ارج گذاشته نمی‌شود.

اکنون این یک دسته از تحقیق‌ها می بود. دسته دیگر تحقیقاتی می بود که بازنمایی زن خانه‌دار را در سینما نشان می‌دادند. نتیجه این پژوهش‌ها بیانگر این می بودکه هم چنان در سینما زنان خانه‌دار به طور سنتی بازنمایی خواهد شد و ما زن خانه‌دار مدرن در سینما نداریم. احتمالا شکل و شمایل زن، مدرن شده باشد ولی ماموریت های و فعالیت‌هایش همان زن سنتی اسبق است.