کدام نادرست استراتژیک مسلمانان عامل تشتت بعد از غدیر شد؟_دانشجو

به نقل از دانشجو، پیامبر (ص) در دوران رسالت خود کوششهای تعداد بسیاری برای از بین بردن آداب و رسوم خرافی و جاهلانه و نهادینه کردن فرهنگ اسلامی در بین مردم کرده بودند؛ اما ثابت شدن و بقای فرهنگ ناب اسلامی الزام آن می بود که مردم ولایت و رهبری دینی شخصیتی را بپذیرند که بعد از رحلت نبی مکرم اسلام مسئولیت دارد دین و دنیای آن‌ها باشد و آن‌ها را تا سرمنزل سعادت دنیایی و اخروی راهنمایی و سرپرستی کند. ماجرای غدیر، اتفاق‌ای می بود که این سعادت را ضمانت می‌کرد و حکومت اسلامی را که مبنا آن‌ها برادری و برابری و جلوگیری از پایمال شدن حقوق مردم می بود، تداوم می‌بخشید. افرادی که از غدیر روی گردانند و بعد از رحلت رسول خدا صلی‌الله علیه و آله، به شوق قوت و ثروت و کینه‌ورزی مشغول شدند، در حقیقت فرهنگ اسلامی را که سعادت آن‌ها را ضمانت می‌کرد، کنار زده و خوشی‌های زودگذر دنیا مشغول شدند.

دانشجو در او گفت‌وگویی که با دکتر محمدحسین رجبی دوانی، استاد دانشگاه و پژوهشگر تاریخ اسلام، انجام داده به بازدید آثار و نتایج فراموشی غدیر و سر باز زدن از پذیرفتن ولایت حضرت امیرالمؤمنین امام علی (ع) پرداخته است. مطابق تصریح این کارشناس تاریخ اسلام، پیوند برادری در زمان نبی مکرم اسلام بسته شده می بود و با رحلت آن حضرت نه تنها اتفاق بزرگ غدیر، بلکه تعداد بسیاری از آموزه‌های اسلامی از یاد مردم رفت. این که رسول خدا صلی‌الله علیه و آله فرموده بودند: «إِنَّمَا الْمُؤْمِنُونَ إِخْوَهٌ؛ مؤمنان برادر یکدیگرند» درسی می بود که مردم آن را فراموش کردند. هرچند آن حضرت تلاش کردند تفاخر نژادی را از بین مردم از بین ببرند، حقوق از دست رفته زنان و دختران را به آن‌ها برگردانند، حق را بین مردم جا انداخته و عدل را جانشین ظلم و تعدی کنند ولی مردم با رحلت آن حضرت گویا پرورش اسلامی را فراموش کردند. نبی مکرم اسلام در غدیر می‌خواستند به مردم هشدار بدهند که این آموزه‌های اسلامی با ولایت و هدایت امام علی علیه السلام پا بر جا خواهد ماند. ولی عده‌ای نتوانستند این کار را تاب بیاورند و به شوق رسیدن به حکومت و دستیابی به قوت، غدیر را کم‌رنگ و کم‌اهمیت نمود دادند.

الزام نهادینه شدن فرهنگ اسلامی

می‌دانیم که در ماجرای غدیر، پیغمبر اسلام صلی‌الله علیه و آله بنیان امامت را برای مردم ترسیم کرده و حضرت امیرالمؤمنین علیه السلام را به گفتن امام بر حق و پیشوای مهم بعد از خود معارفه کردند. با وجود این که گروه بسیاری از مسلمانان در حجه‌الوداع نبی مکرم اسلام وجود داشته و ناظر اظهار ولایت امام علی علیه السلام بودند، چه اتفاقی در روزگار بعد از غدیر اتفاق افتاد که مردم گویا اتفاق غدیر را به فراموشی سپرده و نادیده گرفتند؟ درواقع می‌خواهیم بدانیم چه رویدادی عامل تشتت و انحطاط در جامعه شد که اتفاق غدیر و خواست‌های مؤکد رسول خدا صلی‌الله علیه و آله از یادها رفت؟

مطابق دستور خدای متعال و خواست مؤکد پیغمبر اکرم صلی‌الله علیه و آله، امام علی علیه السلام در جایگاه رهبری اسلام و خلافت بودند. اما جامعه به درجه‌ای از انحطاط رسید که بخشی از این جامعه خواهان ریختن خون رهبر جامعه اسلامی شدند. حتی بدتر از آن، این عمل را مصداق عبادت و حق برداشت می‌کردند.

ریشه این گونه حوادث را باید در حوادث بعد از رحلت نبی مکرم اسلام جست و جو کرد. وقتی که پیامبر اسلام صلی‌الله علیه و آله به نبوت رسیدند، به خصوص در دورانی که در مدینه حکومت اسلامی را تأسیس کردند، مردم ناظر حکومتی بودند که با امپراتوری روم یا حکومت پادشاهی در ایران متفاوت می بود. چون این نوع حکومت‌ها دارای پادشاهانی بودند که در قصرهای مجلل زندگی می‌کردند و نوع حکومت‌داری به طوری می بود که مردم امکان اظهارنظر در امور را نداشتند.

در حالی که مردم عرب که تا آن زمان به طور قبیله‌ای زندگی می‌کردند و با ظهور اسلام ناظر حکومت منسجم و مرکزی بر مبنای آموزه‌های اسلام بودند؛ آن هم حکومتی که در آن از پادشاه و قصر و باج و خراج خبری نبوده است و طرفدار حق مظلوم و رسیدگی به امور مردم می بود.

نبی مکرم اسلام در اتفاق غدیر این مطلب را به مردم ابلاغ کردند که حکومت اسلامی با هدایت و رهبری امام علی علیه السلام پا بر جا خواهد ماند و به این منظور مردم با آن حضرت بیعت کردند تا امام علی علیه السلام بعد از نبی مکرم اسلام، متولی دین و دنیای مردم باشند و آن‌ها را به سعادت دنیا و آخرت راهنمایی کنند.

به این ترتیب فردی که به مقام ولایت می‌رسد بر امور مردم حکومت می‌کند. همان گونه که خدای متعال در قرآن کریم می‌فرماید: «إِنَّمَا وَلِیکمُ اللّهُ وَ رَسُولُهُ وَ الَّذِینَ آمَنُواْ الَّذِینَ یقِیمُونَ الصَّلاَهَ وَ یؤْتُونَ الزَّکاهَ وَ هُمْ رَاکعُونَ؛ سرپرست و ولى شما تنها خداست و پیامبر او و آن‌ها که ایمان آورده‏اند؛ همان‌ها که نماز را برقرار مى‏دارند و در حال رکوع، زکات مى‏دهند.» مطابق این آیه شریفه که اشاره به مقام امام علی علیه السلام دارد، صاحب امور و ولی مردم اشکار شده است. به این ترتیب ملزوم می بود که ولایت ادامه اشکار کند و همین نوشته را پیغمبر اسلام صلی‌الله علیه و آله در غدیر تبیین فرمودند.

عوامل تشتت بعد از غدیر

چه چیز عامل رویگردانی از ماجرای غدیر شد؟

در ماجرای سقیفه توطئه‌ای روی داد و بر این مبنا، حق حضرت امیرالمؤمنین امام علی علیه السلام غصب شد. به این ترتیب هرچند نبی مکرم اسلام در غدیر و چندین دفعه قبل و سپس از آن ماجرای ولایت را تبیین فرموده بودند ولی هنگامی امام علی علیه السلام از حکومت کنار زده شدند، درواقع مردم نوشته ولایت را کنار گذاشتند و از حکم خدا سرپیچی کردند.

از همان زمان می بود که تباهی و کشیده شدن به قهقرا اغاز شد. چون اسلام افرادی را به گفتن ولی معارفه می‌کند که از سوی خدا و رسول او تعیین شده بودند، اما آن‌ها که بر این مسند تکیه زدند افرادی بودند که به تصریح امام علی علیه السلام در خطبه شقشقیه، این ردا برای آن‌ها دوخته نشده می بود. در این شرایط، مردم با برداشت‌های غلطی که از اسلام داشتند و تفسیر به رأی خود عرصه برای این چنین رویدادهایی را فراهم کردند.

عهد اخوت پیامبر(ص) با امام علی(ع) عرصه‌ساز غدیر می بود

اما پیوند برادری که در زمان پیغمبر اکرم صلی‌الله علیه و آله بسته بودند، چه شد؟ به هر حال آن حضرت در جاهای گوناگون و در جمع مردم اظهار کرده بودند که با امام علی علیه السلام پیوند برادری و اخوت می‌بندند.

درست است ولی دقت داشته باشید که پیوند برادری در زمان نبی مکرم اسلام بسته شده می بود و با رحلت آن حضرت نه تنها اتفاق بزرگ غدیر، بلکه تعداد بسیاری از آموزه‌های اسلامی از یاد مردم رفت. این که رسول خدا صلی‌الله علیه و آله فرموده بودند: «إِنَّمَا الْمُؤْمِنُونَ إِخْوَهٌ؛ مؤمنان برادر یکدیگر می باشند» درسی می بود که مردم آن را فراموش کردند. هرچند آن حضرت تلاش کردند تفاخر نژادی را از بین مردم از بین ببرند، حقوق از دست رفته زنان و دختران را به آن‌ها برگردانند، حق را بین مردم جا انداخته و عدل را جانشین ظلم و تعدی کنند ولی مردم با رحلت آن حضرت گویا پرورش اسلامی را فراموش کردند.

نبی مکرم اسلام در غدیر می‌خواستند به مردم هشدار بدهند که این آموزه‌های اسلامی با ولایت و هدایت امام علی علیه السلام پا بر جا خواهد ماند. ولی عده‌ای نتوانستند این کار را تاب بیاورند و به شوق رسیدن به حکومت و دستیابی به قوت، غدیر را کم‌رنگ و کم‌اهمیت نمود دادند.

نمود‌گر شدن شکاف‌ها سپس از رحلت نبی مکرم اسلام

با این توضیحات بهتر نیست که در نظر بگیریم که روشهای غلط ظلم و تعدی با ظهور اسلام کمرنگ شده و فروکش کرده می بود و با رحلت رسول خدا صلی‌الله علیه و آله به حالت قبل برگشت؟

درست است. وقتی که بحران جانشینی جهان اسلام را فراگرفت، همان شکاف‌ها و شوق دستیابی به قوت و حکومت خود را نمایان کرد و آن جریان‌هایی که در دوران نبی مکرم اسلام فروکش کرده می بود، بار دیگر نمایش داده شد. این گونه می بود که غدیر را به حاشیه کشانده و آن را نادیده فکر کردند تا به آرزوهای دنیایی برسند.

در بین عرب در دوران قبل از اسلام رسم‌ها و آدابی رایج می بود ازجمله این که آن‌ها نسبت به مردم هم‌قبیله خود مراقبت اختصاصی داشتند. حتی اگر عضوی از قبیله آن‌ها دچار خطایی می‌شد، اجازه نمی‌دادند قبیله فرد دیگر او را مجازات کند. به قدری که برخی از جنگ‌ها در نتیجه همین تعدی‌ها و ظلم‌ها تشکیل می‌شد.

از نظر دیگر مردم آن دوران به غارتگری خو کرده بودند و برای فراهم نیازهای خود غارتگری و کشتار دست می‌زدند و همه این‌ها به فرهنگ آن‌ها تبدیل شده می بود. در عین حال نژادپرستی هم از آداب مرسوم آن‌ها می بود و هر قبیله در برابر قبایل دیگر به اجداد خود افتخار می‌کرد، آن هم افتخاری بر این مبنا که جد یا پدر ما در فلان جنگ ده‌ها نفر را کشته است.

این نوع قیمت‌های پست در بین مردمی رایج می بود که هنگامی اسلام ظهور کرد، نیاز می بود که زمان‌ها در بین آن‌ها نهادینه شود تا به آن خو کرده و انس بگیرند تا بتوانند آن فرهنگ ناشایست را از یاد ببرند. اما آن‌ها سپس از رحلت نبی مکرم اسلام فرصتی به خود ندادند و فوراً با فراموش کردن خواست‌های مؤکد آن حضرت در غدیر، به فرهنگ غلط خود برگشتند. در عین این که قوت و ثروت به گفتن دو نیروی پرجاذبه در برابر آن‌ها قرار داشت و مانع از این می‌شد که بتوانند حق امام علی علیه السلام و سعادت حقیقی خود را فهمیدن کنند و فهمید آن باشند.

با این توضیحات، تلاش پیغمبر اسلام صلی‌الله علیه و آله چه نتیجه‌ای داشت که غدیر از یادها رفت؟

نبی مکرم اسلام تلاش بسیاری کردند تا فرهنگ اسلامی در بین مردم جانشین فرهنگ غلط و ناشایست آن‌ها شود، بخشی از این کوششها ثمر داد و شخصیت‌های برجسته و چهره‌های بزرگی همانند عمار یاسر، ابوذر غفاری، حبیب بن مظاهر، سلمان فارسی و مقداد و عده‌ای دیگر در همین مکتب اسلامی پرورش شدند و رشد کردند. ولی از آنجایی که همه مردم توانایی و ظرفیت فهمیدن حقایق و فرهنگ اصیل و ناب اسلامی را نداشتند، با رحلت نبی مکرم اسلام به مسیر و سبک زندگی اسبق خود برگشتند.

بر همین مبنا می بود که حق مسلم امام علی علیه السلام که در غدیر بر آن تصریح شده می بود، نادیده گرفته شد و آن فجایع و وقایع سپس از رحلت نبی مکرم اسلام روی داد. هرچند که پیغمبر اسلام صلی‌الله علیه و آله در برابر فرهنگ غلط قبل از اسلام که تعصبات قومی و قبیله‌ای داشتند، تقوا و ایمان را ملاک برتری معارفه کردند که: «إِنَّ أَکرَمَکمْ عِندَ اللَّهِ أَتْقَاکمْ؛ به درستی که گرامی‌ترین شما در نزد خدا باتقواترین شما است.» اما باز هم شوق قوت و ثروت نگذاشت که بر این آداب اسلامی پابرجا بمانند.

غدیر، ضمانت‌کننده سعادت دنیا و آخرت مردم می بود

آیا می‌توان نتیجه گرفت که اگر فرمان خدای متعال در غدیر اجرا می‌شد، آن فرهنگ ناب اسلامی نهادینه می‌شد؟

بله. ملزوم می بود تا شخصیتی همانند خود رسول خدا صلی‌الله علیه و آله که دلسوز دین و دنیا و آخرت مردم است و به علم الهی آراسته است، ولایت آن‌ها را بر مسئولیت می‌گرفت تا آن‌ها را از پرتگاه‌های گناه و پستی نجات بدهد. این شخصیت فردی نبوده است جز امام علی علیه السلام که همه خصایص نبی مکرم اسلام منهای وحی را داشتند. اما متأسفانه ماجراهای سپس از رحلت این زمان را از بین برد و مردم به فرهنگ نادرست قبل خود بازگشتند.

کینه مهاجران و نادرست استراتژیک انصار

اشاره کردید که شوق قوت و ثروت یکی از عوامل فراموش کردن اتفاق غدیر می بود. چه عوامل فرد دیگر در نادیده گرفتن حق ولایت امام علی علیه السلام نقش داشتند؟

یکی دیگر از این عوامل کینه‌ای می بود که مهاجرین از امام علی علیه السلام در دل داشتند. بخشی از آن به آثار جاهلی مربوط می بود و بخشی هم به این علت می بود که آن حضرت را قاتل خویشان خود در جنگ‌ها می‌دانستند. بر همین مبنا نمی‌توانستند آن حضرت را به گفتن ولی خود بپذیرند، با وجود این که در غدیر حاضر بودند و خواست و دستور رسول خدا صلی‌الله علیه و آله را شنیدند.

از طرف دیگر انصار اشتباهی مرتکب شدند. آن‌ها که می‌دانستند مهاجران نسبت به امام علی علیه السلام حساسیت دارند، ولایت آن حضرت را نادیده گرفتند. بر همین مبنا می بود که حکومت اسلامی در دست افرادی افتاد که این جایگاه برای آن‌ها ساخته نشده می بود.

نشانه‌های برگشت به فرهنگ پیش از اسلام در فتح ایران

نشانه‌های برگشت به فرهنگ پیش از اسلام را در زمان جنگ با ایران هم می‌توان مشاهده کرد.

در دوران رسول خدا صلی‌الله علیه و آله برای آنکه روحیه جنگاوری مردان جهت داده شده و مسیر اسلامی و حق‌طلبی به خود بگیرد، فرهنگ جهاد در راه خدا تبیین شد تا مردم به سوی «إِحْدَى الْحُسْنَیینِ» بشتابند، یعنی به سوی دو نیکی که یا پیروزی در راه خدا باشد و یا شهادت.

اما در وقتی که خلیفه دوم مردم را به سمت قلمرو ایران ساسانی تحریک و تشویق می‌کرد تا به سرزمین عراق امروزی هجوم بیاورند، به جای آنکه وعده «إِحْدَى الْحُسْنَیینِ» را سر دهد، این بار آن‌ها را به سمت غنیمت، گنج‌های پادشاهان ایران و سرزمین‌های حاصلخیز عراق تشویق کرد. به این ترتیب همان آفاتی که در قبل آن‌ها را تهدید می‌کرد بار دیگر برگشت و مردم به همان فرهنگ و آداب و رسوم قبل از ظهور اسلام بازگشتند که همه این‌ها در نتیجه نادیده گرفتن اتفاق غدیر می بود.

انتهای مطلب/